TORUNIANIE
TORUŃ
POPULACJA: 73 614
Część 2

Czysta pamięć

6 min czytania

Maja odsunęła się od stołu, ale zanim zdążyła powiedzieć coś jeszcze, jej wzrok sam wrócił do zatrzymanego kadru.

Rubinkowo sprzed ponad pięćdziesięciu lat. Rząd samochodów, następny rząd samochodów, chodnik z płyt, z których co trzecia była pęknięta, ludzie, drzewa jeszcze na tyle małe, że nie zasłaniały bloków. Pod klatką stała ławka, na ławce dwaj mężczyźni w klapkach, między nimi reklamówka, z której wystawały szyjki butelek. Kobieta w różowej bluzie szarpała za rękę dziecko, które usiadło na chodniku i nie chciało iść dalej. W tle ktoś przechodził przez parking z dwiema siatkami zakupów, przechylony na jedną stronę, bo w jednej siatce musiało być coś ciężkiego, może zgrzewka wody, może ziemniaki. Kosz na śmieci przy przystanku był pełny, a obok niego rosła druga, mniejsza kupka śmieci, cierpliwie dokładana przez tych, którzy też nie mieli gdzie wyrzucić.

Nic się na tym nagraniu nie działo i właśnie dlatego Maja nie mogła oderwać od niego oczu. Nikt tych ludzi nie ustawiał, nikt nie poprawiał im włosów ani nie kazał się uśmiechać. Żyli sobie, brzydko i głośno, i nie mieli pojęcia, że ktoś na nich patrzy.

— Skąd pan to ma?

Wolski spojrzał na nią znad okularów.

— Co?

— Nagrania.

— Z archiwum. Z mojego archiwum.

— To są oryginały?

— Nie widzę powodu, żeby ktoś pięćdziesiąt lat temu fałszował film przedstawiający parking na Rubinkowie.

— Dobrze pan wie, o co pytam.

Wiedział. I bardzo wyraźnie nie zamierzał odpowiadać. Zdjął okulary, przetarł je rąbkiem swetra i założył z powrotem, jakby to wymagało całej jego uwagi.

Zdjęcia Maja znała. Każdy znał. W podręcznikach, miejskich archiwach i muzeach zachowały się tysiące fotografii Torunia z początku wieku: Rynek Staromiejski pełen ogródków, most Piłsudskiego w świetle latarni, zatłoczona Szosa Chełmińska, Rubinkowo, Bydgoskie, dworzec, bulwar przed kolejnymi przebudowami. Ale zdjęcie było tylko zdjęciem, ładnym, wykadrowanym, zrobionym wtedy, kiedy światło było dobre, a ludzie akurat wyszli z kadru. Filmów pokazujących zwyczajne życie prawie nie było.

Większość zniknęła podczas Programu Racjonalizacji Zasobów Pamięci Cyfrowej „Czysta Pamięć 2058”. W szkołach uczono o nim jak o jednej z największych operacji porządkowania danych w historii kraju. Dzisiaj brzmiało to dziwnie, ale wtedy projekt miał ogromne poparcie społeczne.

Przez pierwsze dekady XXI wieku ludzie nagrywali wszystko: siebie, dzieci, jedzenie, wakacje, zakupy, wypadki, kłótnie, ulice, obcych ludzi przechodzących przypadkiem przez kadr. Każdego dnia powstawały miliardy godzin materiału, którego później prawie nikt nie oglądał, ale który nadal zajmował miejsce na serwerach, wymagał energii, chłodzenia, kopiowania i zabezpieczania. Potem doszła kwestia prywatności. Pokolenie, które jako pierwsze zostawiło w sieci prawie całe swoje życie, zaczęło się starzeć i jako pierwsze zażądało prawa, żeby część tego życia mogła po prostu umrzeć razem z nim.

Maja miała wtedy czternaście lat i pamiętała hasło kampanii, bo przez cały rok wisiało w jej szkole nad szatnią, białymi literami na granatowym tle:

NIE WSZYSTKO, CO ZAPISALIŚMY, MUSIMY PAMIĘTAĆ.

Najpierw wyczyszczono większość materiałów z lat dwudziestych, potem trzydziestych, później część czterdziestych. Oczywiście zachowano to, co uznano za ważne historycznie: sesje rady miasta, przemówienia prezydentów, uroczystości, przecinanie wstęg, oficjalne kroniki. Tysiące zdjęć.

Historia Torunia ocalała. Zniknęła jego codzienność.

To, jak ludzie mówili i jak się do siebie zwracali w kolejce. Jak szli ulicą, stali na przystankach, wracali z zakupami, jak kłócili się o miejsce pod blokiem i jak godzili się przy grillu na działkach. Jak wyglądała Szeroka w zwykły wtorek, kiedy nie przyjechała żadna wycieczka, a Rubinkowo o siedemnastej, kiedy wszyscy naraz wracali z pracy i w każdym oknie zapalało się światło. Jak brzmiał sylwester na osiedlu, z petardami rzucanymi z balkonów, i jak pachniała niedziela, kiedy z każdej klatki szedł ten sam zapach rosołu.

Maja wiedziała, że pół wieku temu po Toruniu jeździły dziesiątki tysięcy samochodów. Wiedziała, czym był korek, że Rynek Staromiejski potrafił być pełen ludzi, a na Rubinkowie mieszkały dziesiątki tysięcy osób. Tylko prawie nigdy tego nie widziała.

Kilka przypadkowo ocalałych nagrań krążyło jeszcze po prywatnych archiwach. Czasami ktoś wrzucał kilkunastosekundowy fragment do sieci, zanim automatyczne systemy oznaczyły go jako materiał nieposiadający potwierdzonego statusu archiwalnego.

Wolski miał całe godziny. Ulice, tramwaje, parkingi, Starówkę, zwyczajnych ludzi robiących zwyczajne rzeczy.

Nie dziwiło jej, że taki Toruń istniał. Dziwiło ją, że tak wyglądał, kiedy nikt nie pozował do zdjęcia.

— Naprawdę mi pan nie powie, skąd to ma?

— Nie.

— Czyli nie powinien pan tego mieć.

— Tego też nie powiedziałem.

— Nie musiał pan.

Wolski zgasił nagranie.

— Gdybym chciał pani pokazać materiały, które wolno mi posiadać, zaprosiłbym panią do biblioteki.

Maja przypomniała sobie, od czego zaczęli.

— Profesorze?

— Tak?

— Co znaczy „oficjalnie”?

Wolski przesunął palcem po stole i zgasił ekran. Zniknęła mapa Rubinkowa, szare pole strefy 4B i liczba 312. Został czarny blat, w którym odbijało się światło wpadające przez okno, i dwie filiżanki.

Profesor Jakub Wolski miał siedemdziesiąt dwa lata, siwe włosy przycięte tak krótko, że z daleka wyglądał prawie na łysego, i zwyczaj ubierania się codziennie dokładnie tak samo: ciemne spodnie, biała koszula bez krawata, szary sweter. Wydawało się, że albo kupował wszystko po kilka sztuk, albo od trzydziestu lat posiadał jedno ubranie, które w jakiś cudowny sposób nie chciało się zużyć.

Maja znała go od sześciu miesięcy. Przez pierwsze trzy uważała, że jest nudny. Przez następne dwa — że arogancki. Od kilku tygodni podejrzewała, że jest jednym i drugim, ale na tyle inteligentnym, że warto mu to wybaczyć.

Poznali się w dawnym Collegium Maximum, gdzie mieściło się między innymi Biuro Optymalizacji Przestrzennej, przez pracowników nazywane po prostu Wygaszaniem. Maja właśnie tam pracowała. Wolski przychodził raz w tygodniu jako konsultant, siadał w kącie z papierowym notesem i zadawał pytania, na które nikt nie miał czasu odpowiadać.

Na identyfikatorze miała napisane:

MAJA RÓŻYCKA

SPECJALISTKA DS. REORGANIZACJI OBSZARÓW MIEJSKICH

Jej matka po raz pierwszy zobaczyła plakietkę pół roku wcześniej, przeczytała ją dwa razy, z kartką trzymaną daleko od oczu, bo nie chciała nosić okularów, i powiedziała:

— Czyli burzysz ludziom domy.

— Nie burzę. Analizuję dane.

— A co potem dzieje się z tymi danymi?

— Na ich podstawie podejmowane są różne decyzje.

— Na przykład o burzeniu ludziom domów?

Od tamtej pory Maja chowała identyfikator do torebki, zanim wchodziła do matki.

— Pytałam, co znaczy „oficjalnie” — powtórzyła.

Wolski westchnął.

— To znaczy dokładnie to, co znaczy. Według centralnego rejestru w strefie 4B mieszka trzysta dwanaście osób.

— To niemożliwe.

— Dlaczego?

— Bo dwa tygodnie temu robiłam aktualizację dla Rubinkowa. W samej 4B było ponad osiemset.

— Osiemset czterdzieści siedem.

— Skąd pan pamięta takie rzeczy?

— Pamiętam rzeczy, które mnie interesują.

— I interesuje pana liczba mieszkańców jednego sektora Rubinkowa?

— Ostatnio tak.

Nie powiedział dlaczego. Wstał i podszedł do okna, ciężko, z ręką na oparciu krzesła, jak ktoś, komu kolana przypominają o wieku przy każdej zmianie pozycji.

Z drugiego piętra widać było Słowackiego w całej sierpniowej okazałości. Lipy, posadzone kiedyś na dawnych miejscach parkingowych, rozrosły się tak, że ich korony prawie stykały się nad jezdnią i ulica wyglądała jak zielona nawa. Po drugiej stronie stała kamienica z zasuniętymi roletami, wszystkimi naraz, od parteru po strych; na jej balkonie wciąż wisiał zapomniany kwietnik, w którym zamiast pelargonii rosła teraz brzoza wielkości ręki. Pod dachem przeleciał miejski dron, nisko i bez pośpiechu, jak ktoś, kto obchodzi swoje mieszkanie przed snem. Przez skrzyżowanie przejechał niewielki autobus miejski. Zatrzymał się na przystanku, choć nikt nie czekał. Otworzył drzwi, po kilku sekundach zamknął je i ruszył dalej.

Przez chwilę oboje patrzyli za nim.

— Wie pani, ile Toruń miał mieszkańców w roku pani urodzenia? — zapytał Wolski, wciąż odwrócony do niej plecami.

— Nie.

— Sto dwadzieścia sześć tysięcy.

— Pewnie pan zaraz powie, że kiedyś było dwieście tysięcy.

— Było.

— Wiem. Przerabialiśmy to na studiach. Wielkie miasta, suburbanizacja, kryzys demograficzny, starzenie się ludności, odpływ młodych. Mogę nawet zrobić smutną minę.

Wolski odwrócił się od okna.

— Pani pokolenie ma niezwykły talent do traktowania katastrof jak prezentacji, którą ktoś już kiedyś pokazał.

— A pańskie miało niezwykły talent do ich przewidywania i nierobienia niczego.

— Robiliśmy.

— Billboardy?

Uśmiechnął się, ale tylko ustami.

— Nie tylko.

— Zespoły?

— Maju.

— Przepraszam — powiedziała, choć wcale nie przepraszała.

Wolski wrócił do stołu i usiadł naprzeciwko niej.

— Kiedy rozpoczynaliśmy Kompaktowy Toruń, prognozy mówiły, że w 2080 roku zostanie nas około stu dziesięciu tysięcy. Potem dziewięćdziesiąt pięć. Potem osiemdziesiąt. Dzisiaj oficjalna prognoza mówi o siedemdziesięciu tysiącach mieszkańców.

— Siedemdziesiąt trzy i pół.

— Siedemdziesiąt trzy i pół to cel na koniec przyszłego roku. Siedemdziesiąt to cel właściwy.

— Nie lubię tego słowa.

— Jakiego?

— Cel. — Maja obróciła w palcach swoją filiżankę, w której kawa dawno wystygła i pokryła się matowym kożuszkiem. — Liczba mieszkańców miasta nie powinna być celem.

Wolski przyglądał jej się przez chwilę. Potem uśmiechnął się bardzo lekko, tym razem naprawdę.

— Wreszcie.

Koniec części 2

Partnerem projektu Toruń 2078 jest Port Drzewny sp. z o.o.

Port Drzewny — Tworzymy dzielnicę przyszłości