Po drugiej stronie
Za drzwiami mieszkania ponownie odezwał się głos:
— Pani Majo Różycka? Prosimy otworzyć drzwi.
Maja została na balkonie, z dłońmi na zimnych szczeblach. Przez sekundę miała ochotę wrócić. Otworzyć drzwi, pokazać identyfikator, powiedzieć, że pracuje dla miasta i zaszło nieporozumienie. Jeszcze rano dokładnie tak rozwiązałaby podobną sytuację. Tylko że rano jej matka żyła. A właściwie rano Maja nie wiedziała jeszcze, że matka od trzech dni nie żyje. Według miasta.
Zamek wydał następny sygnał. Igor, kilka szczebli niżej, spojrzał w górę.
— Decyduj.
Maja zacisnęła palce na metalu.
— Jeśli spadnę…
— Nie spadniesz.
— Jeśli spadnę, znajdę cię.
— To będzie raczej trudne.
Zeszła.
Drabinka prowadziła pół piętra niżej, na wąski pomost, a stamtąd kolejnymi odcinkami dalej w dół, od balkonu do balkonu. Nie była częścią żadnej drogi ewakuacyjnej, którą Maja znała z dokumentacji budynku. Wyglądała na dobudowaną później konstrukcję serwisową, przykręconą do balkonów śrubami, z których ciekła ruda rdza, i częściowo zasłoniętą starymi panelami elewacji. Pod stopami Mai szczeble uginały się lekko i dźwięczały, a w dole, dziewięć pięter niżej, ktoś na dawnym parkingu wciąż dokładał gałęzi do ogniska.
Na szóstym piętrze Igor przeszedł na sąsiedni balkon. Drzwi były otwarte.
— Tutaj.
— Czyje to mieszkanie?
— Niczyje.
— Takie nie istnieją.
Igor zatrzymał się w progu.
— Zaraz zobaczysz, że istnieje ich całkiem dużo.
Weszli. Lokal był pusty, ale nie w taki sposób, w jaki pustostany pokazywano na miejskich wizualizacjach: czyste, zabezpieczone, przygotowane do rozbiórki. Tutaj ktoś po prostu kiedyś wyszedł i już nie wrócił. Na ścianach zostały jaśniejsze prostokąty po meblach i obrazach, w kuchni gwóźdź po kalendarzu, w przedpokoju haczyk na klucze w kształcie małego domku. W jednym pokoju wisiała samotna firanka, szara od kurzu, na podłodze leżał kawałek dziecięcej układanki, niebieski, pewnie kawałek nieba. Pachniało stęchlizną, mysimi odchodami i starym linoleum nagrzanym przez całe lato.
Igor wszedł do łazienki.
— Co robisz?
— Wychodzę.
— To jest łazienka.
— Bardzo dobrze.
Przyklęknął przy ścianie po dawnej kabinie prysznicowej i pociągnął za wystający metalowy uchwyt. Fragment lekkiej zabudowy odsunął się ze zgrzytem, odsłaniając pion techniczny, z którego buchnęło ciepłe, ciężkie powietrze. Igor wszedł do środka.
— Możesz czekać na tamtych.
Kilka pięter wyżej rozległ się głuchy huk. Drzwi Teresy.
Maja weszła za nim.
Nie musieli się czołgać, to była pierwsza dobra wiadomość. Druga: po kilkunastu metrach pion przechodził w stary korytarz techniczny biegnący pod blokami. Reszta była gorsza. Światło telefonu Igora ledwie wystarczało. Z sufitu zwisały przewody owinięte w strzępy izolacji, wzdłuż ścian ciągnęły się rury, niektóre ciepłe jak żywe zwierzę, inne zimne i spocone, a z jednej kapała woda, rytmicznie, do kałuży, w której odbijało się światło. Gdzieś w ciemności coś zachrobotało i uciekło. W kilku miejscach trzeba było przeciskać się bokiem między instalacjami.
Maja zahaczyła dłonią o wystający metal i syknęła.
— Co?
— Nic.
Na skórze pojawiła się cienka kreska krwi. Wytarła ją o wnętrze kieszeni płaszcza i poszła dalej. Nie powiedziała Igorowi, że właśnie tak wyglądała granica jej odporności na przygodę.
— Skąd znasz tę drogę?
— Chodziłem tędy. Kiedy trzeba.
— Z moją matką?
Igor zawahał się.
— Kilka razy.
— I nigdy nie uznała, że warto wspomnieć córce, że chodzi kanałami pod Rubinkowem?
— To nie są kanały.
— Dziękuję za wyjaśnienie.
— A poza tym Teresa nie chodziła tędy wieczorami.
— Czyli problem rozwiązany.
Igor szedł kilka kroków przed nią, pochylony pod rurami.
— Dużo o niej nie wiesz.
— Zaczynam zauważać.
Na końcu korytarza czekały ciężkie metalowe drzwi, pomalowane kiedyś na zielono, teraz łuszczące się płatami jak oparzona skóra. Tym razem Igor nie użył żadnego elektronicznego urządzenia. Wyjął zwykły klucz i przekręcił go w zamku.
— Wy naprawdę lubicie klucze.
— Klucz nie zapisuje, kto otworzył drzwi.
Powiedział to inaczej niż wcześniejsze żarty, cicho i bez uśmiechu.
Za drzwiami znajdowała się piwnica innego bloku, z ażurowymi komórkami lokatorskimi, w których stały słoiki, rowery i stare sanki.
— Gdzie jesteśmy?
— Dwieście metrów dalej.
— Przeszliśmy pod ziemią dwieście metrów? Mogliśmy przejść chodnikiem.
Igor podszedł do niewielkiego okna pod sufitem i uniósł żaluzję. Przed blokiem Teresy stał ciemny samochód bez oznaczeń. Wsiadły do niego dwie osoby, kobieta i mężczyzna. Maja nie widziała ich twarzy. Nie musiała.
— Ci sami? Pani Zofia mówiła o kobiecie i mężczyźnie.
— Nie wiem. W Toruniu jest ich więcej.
— Umiesz odpowiadać normalnie?
— Czasami. — Igor opuścił żaluzję. — Teraz wychodzimy drugą stroną.
Na zewnątrz Rubinkowo wyglądało znajomo i właśnie dlatego przez pierwszych kilka minut Maja nie rozumiała, dokąd Igor ją prowadzi. Szli przez tereny, które znała z pracy. Jeszcze pięć lat wcześniej stały tu trzy bloki, teraz został jeden. W miejscu dwóch pozostałych powstała łąka, nie park ani urządzona zieleń, tylko prawdziwa, wysoka do kolan trawa, pełna kozibrodu i krwawnika, i młode brzozy wyrastające z dawnych parkingów przez szczeliny w asfalcie. Wieczorne powietrze było gęste od świerszczy. Pod butami chrzęściło szkło z jakiejś dawno rozbitej butelki.
Po Szkole Podstawowej nr 8 została sala gimnastyczna z zapadniętym dachem i fragment elewacji, na którym wciąż można było odczytać połowę starego napisu, a pod nim ślad po graffiti, które ktoś kiedyś zamalował szarą farbą i które farba zakryła tylko do połowy.
Igor skręcił między drzewa.
— Gdzie idziemy?
— Niedaleko.
— To już mówiłeś.
— Bo nadal jest niedaleko.
Kilka minut później zobaczyła ogrodzenie. Wysokie, metalowe, ciągnące się między drzewami tak daleko, że po obu stronach znikało w zieleni. Maja rozpoznała je natychmiast. Obszar Reorganizacji Wschodniej. Przynajmniej tak nazywał się teraz. Na tablicy przy ogrodzeniu widniało:
OBSZAR WYŁĄCZONY Z UŻYTKOWANIA
WSTĘP ZE WZGLĘDÓW BEZPIECZEŃSTWA ZABRONIONY
Niżej ktoś dopisał flamastrem:
NAM TEŻ?
Maja zatrzymała się.
— Nie. Tam nie wchodzimy.
Igor nawet się nie obejrzał.
— Słyszysz? To teren zamknięty.
Teraz się odwrócił.
— Maju, właśnie uciekłaś po balkonie przed miejskim zespołem, przeszłaś tunelem przez dwa bloki i nosisz w kieszeni coś, czego twoja martwa matka kazała ci nie podłączać do systemu.
— Kiedy tak to mówisz…
— Staram się pomóc.
Ruszyli wzdłuż płotu.
Teren po drugiej stronie Maja znała głównie z map. Największym obiektem był dawny kompleks penitencjarny, zbudowany w pierwszej połowie lat sześćdziesiątych. Oficjalnie zamknięto go dawno temu, ale strefa ograniczonego dostępu przetrwała znacznie dłużej. Z biegiem lat zmieniały się tylko nazwy: najpierw Strefa Bezpieczeństwa, później Obszar Kontrolowany, następnie Strefa Reorganizacji, w końcu Obszar Wyłączony z Użytkowania. Administracja potrafiła zmieniać słowa znacznie szybciej niż rzeczywistość.
Między drzewami prześwitywały jego mury, szare, z betonowych płyt, z rzędami małych okien jak dziurki w kartonie, w którym trzyma się złapane chrabąszcze. Na narożnej wieży, pustej, z wybitymi szybami, siedziały wrony, kilkanaście, nieruchome, i patrzyły w dół z obojętnością urzędników. Drut kolczasty na koronie muru zardzewiał i opadł, zwisał teraz w pętlach, a w jedną z nich wplątała się kiedyś foliowa torba, która przez lata wyblakła do koloru kości.
— Tam jest stare więzienie — powiedziała Maja.
— Było. Budynek i więzienie to nie to samo.
— Wiem.
— Nie jestem pewien.
Maja zignorowała go.
— Po zamknięciu miało zostać rozebrane.
— Dużo rzeczy miało.
To akurat była prawda.
Igor zatrzymał się przy fragmencie ogrodzenia całkowicie porośniętym bluszczem i rozsunął gałęzie. Za nimi znajdowała się przecięta siatka.
— Oczywiście — powiedziała Maja. — Dziura w płocie. Tego brakowało.
— Możemy wejść bramą.
— To czemu nie idziemy bramą?
— Czytnik. Twarzy, między innymi.
Maja odruchowo dotknęła telefonu w kieszeni.
— A ciebie nie rozpoznaje?
— Mnie nie.
— Bo nie istniejesz.
— Zaczynasz łapać.
Igor przecisnął się przez rozcięcie i wyciągnął do niej rękę. Maja jej nie przyjęła. Przeszła sama, zahaczając płaszczem o drut.
Nic się nie wydarzyło. Żadnego alarmu, żadnego światła, nawet powietrze było takie samo. Może po latach oglądania map, na których ten teren miał jednolity szary kolor, spodziewała się fizycznej granicy pomiędzy miastem a jego brakiem. Tymczasem po obu stronach płotu rosła ta sama trawa i grały te same świerszcze.
— I? — zapytał Igor. — Jak po drugiej stronie?
— Tak samo.
— Najgorszy rodzaj rozczarowania.
Ruszyli starą drogą. Po kilkudziesięciu metrach asfalt rozdzielał się na dwie ścieżki. Na mapie Mai żadnej z nich nie było. Według miejskich danych znajdowali się właśnie na terenie biologicznie czynnym. Pod nogami miała popękany asfalt.
— Ta droga nie istnieje.
— Stoimy na niej. To ulica Rakowicza. Albo to, co z niej zostało.
— W systemie jej nie ma. Według mapy została usunięta w 2071 roku.
— To musiała być bardzo dyskretna rozbiórka.
Maja przykucnęła i przesunęła palcem po pęknięciu. Nie musiała tego robić, wiedziała, że asfalt jest prawdziwy. Po prostu przez chwilę chciała go dotknąć. Był jeszcze ciepły od słońca i chropowaty, z wtopionymi drobinkami żwiru, i pachniał smołą, jak w dzieciństwie, kiedy latem klękała na chodniku, żeby rysować kredą.
— Idziemy — powiedział Igor.
Pierwszy wieżowiec pojawił się za zakrętem. Osiem pięter, pamiątka po zmniejszaniu wieżowców. Rubinkowo redukowano najpierw powoli, nazywając to rewitalizacją: z jedenastu pięter robiono osiem, z ośmiu pięć. Elewacja wyblakła do koloru starej herbaty, dwa balkony podparto drewnianymi stemplami. Maja znała numer budynku.
R-17
WYŁĄCZONY Z UŻYTKOWANIA: MARZEC 2072
POPULACJA: 0
Na czwartym piętrze paliło się światło. Na szóstym wisiało pranie, męskie koszule i dziecięce rajstopy w paski. Na dawnym trawniku przed klatką ktoś zrobił grządki z cukinią, fasolą na tyczkach i koprem, który rozrósł się jak las.
— To nie jest pustostan.
— Nie.
Z wejścia wyszła starsza kobieta z psem, kundlem o krótkich łapach i siwym pysku.
— Dobry, Igor.
— Cześć, pani Mario.
Kobieta przyjrzała się Mai, ale o nic nie zapytała. Pies obwąchał jej but i pociągnął właścicielkę dalej.
— Ona tu mieszka? — zapytała Maja. — Od kiedy?
— Nie wiem. Długo.
Za następnym budynkiem pojawił się chłopiec na rowerze, może dziesięcioletni, z kolanami w plastrach.
— Igor!
— Cześć, Mati.
Chłopiec pojechał dalej, stając na pedałach.
— Tu mieszka dziecko — powiedziała Maja, jakby Igor mógł tego nie zauważyć.
— Kilkoro.
— W budynku wyłączonym z użytkowania?
Igor wzruszył ramionami.
— On chyba o tym nie wie.
Szli dalej dawną Rakowicza. Nie wszystkie bloki były zamieszkane. Niektóre naprawdę umierały: ciemne okna, zarośnięte wejścia, roślinność wyrastająca przez popękane schody, z jednego balkonu zwisała wierzba, która wyrosła w skrzynce na kwiaty. Ale w innych świeciły światła. Na balkonach stały doniczki. Ktoś wynosił śmieci, mężczyzna w podkoszulku naprawiał rower przy wejściu, z jednego z mieszkań dochodziła muzyka, a z drugiego zapach smażonej ryby. Dwie kobiety rozmawiały przy ławce o zwykłych rzeczach: czy będzie padać, kto ma jutro dyżur, że ktoś znowu nie naprawił pompy.
Nie wyglądało to na tajną osadę ani na miejsce, w którym mieszkają ludzie ukrywający się przed państwem. Wyglądało jak osiedle. Starsze, bardziej połatane, wyraźnie biedniejsze od miasta po drugiej stronie płotu. Ale żywe.
— Ile osób tutaj mieszka? — zapytała Maja.
— Nikt tu nie prowadzi spisu.
— Pięćset? Tysiąc?
Igor szedł dalej, jakby nie usłyszał.
— Jak możesz nie wiedzieć?
Odwrócił się.
— A ty wiesz, ile osób mieszka na twojej ulicy?
— Mogę sprawdzić.
— Właśnie.
— To nie jest odpowiedź.
— Jest.
Maja patrzyła na budynki i odruchowo zaczęła liczyć. Osiem pięter. Po cztery mieszkania na klatkę. Trzy klatki. Jeśli połowa… Przerwała. Nie wierz liczbie.
— Kilka tysięcy? — zapytała ciszej.
Igor nie odpowiedział i to wystarczyło.
— I nie tylko tutaj — dodał po chwili. — Są inne miejsca. Rubinkowo, Skarpa, trochę Mokrego, kilka budynków na lewym brzegu.
Maja zwolniła.
— Ludzie mieszkają w zamkniętych sektorach całego miasta?
— Nie powiedziałem „całego”.
— Ilu was jest? Musi istnieć jakaś liczba. Ludzi można policzyć.
— Można. — Igor zatrzymał się przy murku. — My nie chcieliśmy.
— Kto „my”?
— Ci, których nie ma.
— Cztery tysiące? Wolski znalazł ponad cztery tysiące rekordów.
— Wolski znalazł rekordy. Ludzi, których ktoś wykreślił w ostatnim czasie. Nie wszystkich, którzy już wcześniej byli wykreśleni. Nie tych, których nigdy nie szukał. Nie dzieci, które…
Urwał.
— Jakie dzieci?
— Nieważne. Powiedziałem za dużo.
Maja zrobiła krok w jego stronę.
— Moja matka zostawiła mi wiadomość i potem zniknęła. Ludzie z miasta weszli do jej mieszkania. Ty wyprowadziłeś mnie przez balkon do osiedla zamieszkanego przez kilka tysięcy osób, których według moich danych nie ma. Ten etap, na którym mogłeś powiedzieć „nieważne”, minął pół godziny temu.
Igor przyglądał jej się przez moment.
— Chcesz odpowiedzi? To chodź.
Minęli dawny pawilon handlowy przy Dziewulskiego, niski, z płaskim dachem, na którym rosła trawa. Trzy lokale nadal działały. Jeden był warsztatem, z otwartymi na oścież drzwiami i zapachem smaru, drugi czymś pomiędzy sklepem a magazynem, z kartonami po sufit. W trzecim kilka osób pochylało się nad stołem. Żadnych hologramów ani wielkich ekranów, za to dużo kabli, dwa stare komputery i radio, które wyglądało na starsze od Mai. Nad pawilonem wisiała ręcznie namalowana tablica:
RUBINKOWO
A pod nią, mniejszymi literami:
JESZCZE
Maja przystanęła.
— Kto to napisał?
— Ktoś, kto miał dużo czasu.
— Dobre.
— Mamy czasem przebłyski kultury.
Usiedli na niskim murku, jeszcze ciepłym od słońca. Igor czekał, aż dwie osoby przejdą ulicą. Maja wykorzystała chwilę.
— Kiedy zniknąłeś z rejestru?
— Jak miałem dziesięć lat. Byłem normalnie w systemie. Szkoła, lekarz, wszystko. A później umarłem.
Tym razem nie żartował.
— Czternastego listopada 2069 roku. Poszedłem spać żywy. Rano nadal byłem żywy. Tylko system uważał inaczej.
— Przez pomyłkę?
Igor pokręcił głową.
— Skąd wiesz?
— Bo Teresa zrobiła to specjalnie.
Przez kilka sekund Maja była pewna, że źle usłyszała.
— Moja matka? Oznaczyła dziesięcioletnie dziecko jako martwe?
— Tak.
— Dlaczego?
— Żebym przeżył.
Maja wstała.
— Nie. To nie ma sensu.
— Wiedziałem, że tak zareagujesz. Mnie też wtedy nie miało.
— Co ci groziło?
— Nie wiem wszystkiego. Miałem dziesięć lat. Właśnie dlatego nie wiedziałem.
— A twoi rodzice?
Igor odwrócił wzrok.
— Matka wiedziała więcej. Nigdy nie powiedziała mi wszystkiego.
— Gdzie jest?
— Nie żyje.
Maja poczuła się głupio.
— Przepraszam.
Igor wzruszył ramionami.
— To akurat naprawdę.
— A ojciec?
— Nie ma znaczenia.
Ton wystarczył. Maja nie pytała dalej.
— Co pamiętasz z tamtego dnia?
— Niewiele. — Igor podniósł z ziemi kamyk i obracał go w palcach. — Mama spakowała mi plecak. Zielony, z dinozaurem, wstydziłem się go, bo był dla małych dzieci. Powiedziała, że jedziemy na kilka dni. Potem pojawiła się Teresa. Była wściekła. Na wszystkich, na mamę, na mnie, na pogodę. Przywiozły mnie tutaj. Nie było jeszcze dokładnie tak jak teraz, ale tak, za płot.
— A następnego dnia już nie istniałeś.
— Oficjalnie umarłem dzień wcześniej. Czternastego listopada.
— I od tego czasu tutaj mieszkasz? Bez szkoły?
— Była szkoła. Tutaj.
— Nielegalna.
— Matematyka działa tak samo.
Maja pokręciła głową.
— A lekarz? Dokumenty?
— Lekarz był. Dokumenty czasem były potrzebne. Wtedy Teresa na chwilę nas przywracała.
— Przywracała?
— Status. W rejestrze.
— Moja matka nie miała takich uprawnień.
Igor się uśmiechnął.
— Cały czas mówisz o Teresie tak, jakby była starszą panią z Rubinkowa, która piecze ciasto i kłóci się z administracją.
— Bo nią była.
— Też.
— Kim była jeszcze?
— To powinien powiedzieć ci ktoś inny.
— Kto?
Igor wstał i otrzepał spodnie.
— Zaraz.
— Nie lubię tego słowa.
— Wiem.
Ruszyli dalej.
Maja próbowała poukładać to, co usłyszała. Jej matka. Siedemdziesięcioletnia Teresa Różycka. Kobieta, która dzwoniła, żeby zapytać, czy kupić jej ręczniki, skoro akurat są w promocji. Kobieta, która trzy razy w roku zapominała hasła do miejskiego portalu i zawsze twierdziła, że to wina portalu. Ta sama kobieta przez lata potrafiła zmieniać statusy ludzi w jednym z najważniejszych systemów miasta. Albo Igor kłamał.
Po dawnych wieżowcach przy Dziewulskiego nie było śladu. Przez kilka lat służyły za więzienny szpital, potem je rozebrano. Oficjalny powód: koniec gwarancji. Ale każdy, kto kiedykolwiek mieszkał na Rubinkowie, wiedział, że te bloki wytrzymałyby jeszcze dwieście lat. Został po nich tylko nasyp gruzu porośnięty jeżynami, z którego dzieci zbierały owoce do słoików.
Mijali kolejnych ludzi. Ktoś reperował rower, dwoje dzieci rysowało kredą na starym asfalcie: dom, słońce i coś, co mogło być psem albo dronem. Maja patrzyła na osiedle inaczej niż kilka minut wcześniej, nie jak na biedniejsze miejsce, tylko jak na problem demograficzny wielkości kilku tysięcy ludzi. Natychmiast się za to skarciła.
— Liczysz? — zapytał Igor.
— Nie.
— Liczysz.
— Taki mam zawód.
— Teresa mówiła.
— Co jeszcze mówiła?
— Że jesteś uparta.
Maja pierwszy raz od wejścia za ogrodzenie się uśmiechnęła.
Wtedy z jednego z bloków wybiegł mężczyzna, około pięćdziesiątki, w rozpiętej koszuli i klapkach, z siwym zarostem.
— Igor! — Po jego twarzy od razu było widać, że coś się stało. — Bramy!
Uśmiech zniknął z twarzy Igora.
— Co z nimi?
— Zamknęli. Wszystkie, przed chwilą. Czujniki wróciły. — Mężczyzna spojrzał w niebo. — I pierwszy dron już leci od Skarpy.
Maja również uniosła głowę. Nic jeszcze nie widziała.
— Co się dzieje?
— Nie wiem — odpowiedział Igor.
— Zamknęli teren przeze mnie?
— Możliwe. Telefon. Mieszkanie Teresy. Zespół weryfikacyjny. Potem zniknęłaś z ich kamer.
— To tylko przypuszczenie.
— Tak.
Maja niemal się zdziwiła. Pierwszy raz nie przedstawił przypuszczenia jak faktu.
— Igor, trzeba ją zabrać — powiedział mężczyzna. — Do Elżbiety.
Maja znała to imię.
— Jakiej Elżbiety? — Obaj na nią spojrzeli. — Brzezińskiej?
Mężczyzna zamarł. Igor zaklął cicho.
— Skąd znasz to nazwisko?
— Była na liście Wolskiego. Według rejestru nie żyje od dwunastego sierpnia.
Przez chwilę żaden z nich się nie odezwał. Świerszcze grały dalej, jakby nic się nie stało.
— To chodź — powiedział Igor.
— Czy ona żyje?
Nie odpowiedział.
— Sama ją zapytasz — rzucił przez ramię i ruszył szybciej. Maja poszła za nim.
Po kilkunastu krokach usłyszała niski szum. Nad linią drzew pojawił się niewielki ciemny kształt. Miejski dron, dokładnie taki jak te, które codziennie obserwowały ruch, stan dachów, pożary i awarie, nic groźnego ani niezwykłego. Tylko że ten leciał bardzo wolno, nisko, jakby czegoś szukał.
— Dziewięć lat — powiedział Igor, nie odrywając od niego wzroku. — Ostatni raz zamknęli wszystkie bramy dziewięć lat temu.
2069. Rok jego śmierci.
— Dlaczego?
Igor przez chwilę się wahał.
— Szukali wtedy Teresy.
Maja przestała iść.
— Mojej matki?
Igor skinął głową.
Dron zmienił kierunek i zaczął lecieć w ich stronę.
